Khi nhắc đến “giai cấp”, nhiều người lập tức nghĩ đến công nhân, nông dân, tư sản… Nhưng ít ai thực sự đặt ra câu hỏi: Sinh viên là giai cấp gì? Liệu sinh viên – những người đang ngày đêm miệt mài trên giảng đường đại học – có được xếp vào một giai cấp cụ thể nào trong xã hội? Hay họ chỉ là một “lớp người đang chuyển tiếp”, không đủ tư cách để đứng trong bất kỳ giai cấp nào?
Đã đến lúc phải nhìn thẳng và nói thật về vị trí của sinh viên trong cơ cấu giai cấp hiện nay.
Giai cấp là gì và tại sao phải quan tâm?
Trước tiên, cần hiểu rõ: “Giai cấp” không phải là danh xưng mỹ miều để khoe mẽ, mà là một khái niệm xã hội học cụ thể, nói về cách xã hội được chia thành các nhóm người có quyền lợi, địa vị và vai trò khác nhau trong hệ thống sản xuất.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Marx – một trong những học thuyết giai cấp có ảnh hưởng lớn nhất – xã hội trong thời kỳ tư bản chủ nghĩa chủ yếu được chia làm hai giai cấp lớn:
-
Giai cấp tư sản: là những người sở hữu tư liệu sản xuất như nhà máy, đất đai, tài nguyên… Họ không trực tiếp sản xuất mà hưởng lợi từ sức lao động của người khác.
-
Giai cấp vô sản: là những người không có tư liệu sản xuất, phải bán sức lao động của mình để tồn tại. Đây chính là công nhân, người làm thuê, người lao động phổ thông.
Ngoài ra, còn có các tầng lớp trung gian như tiểu tư sản (hộ kinh doanh nhỏ, người làm nghề tự do), nông dân (có đất hoặc không có đất), trí thức, và sinh viên – đối tượng chính mà bài viết này bàn tới.
Sinh viên là ai trong cấu trúc xã hội?
Sinh viên không trực tiếp tạo ra của cải vật chất, không làm ra sản phẩm, không bán sức lao động để lấy tiền công như công nhân. Họ cũng không sở hữu tài sản sản xuất như doanh nghiệp, đất đai để được gọi là tư sản.
Thực tế, sinh viên hiện nay là một tầng lớp đặc biệt, vừa không thuộc giai cấp vô sản, cũng chẳng thể nào đứng cùng hàng ngũ với tư sản. Đây là lý do khiến sinh viên không được xếp hẳn vào một giai cấp cụ thể nào.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa sinh viên “vô hình” trong xã hội. Ngược lại, họ là một lực lượng có vai trò cực kỳ quan trọng trong tương lai, vì họ chính là những người sẽ gia nhập các giai cấp khác sau khi tốt nghiệp và đi làm.
Vì sao sinh viên không được xem là một giai cấp?
Có ba lý do cơ bản:
1. Không sở hữu tư liệu sản xuất
Sinh viên không có doanh nghiệp, không có máy móc, cũng không thuê mướn lao động. Họ không tạo ra lợi nhuận nhờ vào tài sản sản xuất. Do đó, không thể gọi họ là giai cấp tư sản.
2. Không bán sức lao động
Trong thời gian học đại học, sinh viên chủ yếu học tập. Một số có đi làm thêm, nhưng đó không phải là hoạt động chính và lâu dài, cũng không thể hiện vị trí giai cấp rõ rệt. Họ không thuộc giai cấp vô sản, dù sau này có thể gia nhập vào đó.
3. Chưa xác lập vai trò sản xuất cụ thể
Sinh viên là lực lượng “đang trong quá trình hình thành”. Họ chưa thực sự bước chân vào guồng quay sản xuất, chưa chịu ảnh hưởng trực tiếp từ mối quan hệ giữa người lao động và người thuê lao động.
Vì thế, sinh viên chỉ là một tầng lớp xã hội chuyển tiếp, chưa định hình rõ vị trí giai cấp. Đó là sự thật không dễ nghe, nhưng cần được nhìn nhận rõ ràng.
Vậy sinh viên “thuộc về” ai?
Mặc dù không được xếp hẳn vào một giai cấp cụ thể, sinh viên có xu hướng gắn bó với giai cấp vô sản hơn là tư sản.
Lý do đơn giản: phần lớn sinh viên xuất thân từ gia đình công nhân, nông dân, viên chức – những người không có tư liệu sản xuất. Sau khi tốt nghiệp, họ sẽ đi làm thuê cho doanh nghiệp, nhà nước hoặc các tổ chức phi lợi nhuận. Nói cách khác, họ sẽ trở thành người lao động – thành viên của giai cấp vô sản trong xã hội hiện đại.
Một số sinh viên có điều kiện hơn, con nhà giàu, có khả năng đầu tư, mở công ty, thì sau này có thể “bước chân” vào hàng ngũ tư sản, nhưng đó là số ít.
Trí thức và sinh viên – có phải là giai cấp?
Một quan niệm sai lầm phổ biến là “trí thức” là một giai cấp. Nhưng thực ra, trí thức không phải là giai cấp, mà là một tầng lớp. Họ có thể thuộc nhiều giai cấp khác nhau, tùy vào nguồn thu nhập, tài sản và vị trí xã hội của họ.
Sinh viên – những người đang trên con đường trở thành trí thức – cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Họ chỉ là một giai đoạn trong quá trình chuyển hóa từ học sinh sang người lao động chuyên môn cao.
Giai cấp vô sản hiện đại – sinh viên có góp mặt?
Giai cấp vô sản ngày nay không chỉ gồm công nhân làm việc tại nhà máy như trong quá khứ. Nó đã mở rộng ra bao gồm cả:
-
Nhân viên văn phòng
-
Kỹ sư
-
Lập trình viên
-
Giáo viên
-
Bác sĩ làm công ăn lương
Khi sinh viên tốt nghiệp, đi làm, nếu không sở hữu tài sản sản xuất, không làm chủ doanh nghiệp, thì họ nghiễm nhiên trở thành một phần của giai cấp vô sản hiện đại – dù công việc của họ có thể được gọi là “trí thức”, “chuyên môn cao”.
Sinh viên là giai cấp gì?
Câu trả lời ngắn gọn và thẳng thắn: Sinh viên không phải là một giai cấp.
Họ là một tầng lớp xã hội đặc biệt, có thể chuyển hóa thành bất kỳ giai cấp nào tùy vào con đường sau khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, phần lớn sinh viên sẽ trở thành người lao động – và từ đó thuộc về giai cấp vô sản hiện đại.
Sự thật có thể không hào nhoáng, nhưng nó giúp bạn – với tư cách là sinh viên – xác định rõ mình đang ở đâu, sẽ đi về đâu và cần chuẩn bị gì cho tương lai.
